Teatrniñ Baş Emeli-Milliyliktir-Şakir Selim
Antik devirden başlanğan dünyaviy teatrniñ bir qaç yıllıq tarihı bar. 1998 senesi Efes adında tarihiy rum şeerinde antik teatrlerniñ taş skemlelerinde oturıp-tögerek şekilli açıq sanağa baqarken nice nice tüşüncelerge dalğan edim. Aceba, ep savaşlar-cenklernen oğraşqan imperatorlar, içine 2-3 biñ seyirci sığğan boyle teatrlerni niçün qurğan ekenler? Ya olarnıñ ''baş zenaatı'' cenk degil edimi?.. Yoq, demek olar oz imperatorlığınıñ medeniyetini de tüşüngenler. Bunı teatr başlağanlar. Çünki teatr ta o zamanlarda sanatnıñ eñ muim soylarından biri sayılğan. Yalıñız facia degil, komediya da sıq-sıq oynakğan, insanlar ozleriniñ eksileri uzerinden ozleri kulgenler, vahşiyliklerini de seyir etip, ağlağanlar.
Bizim halqımız eski zamandan berli er angi soy spektakllerge kamadiya degen. Teatr degil de,-kamadiya.
Baron de Tottnıñ Qırım Giray aqqında yazğanlarını diqqatnen oqusañız, hanlarımız arasında sanatnı, teatrni sevgen ve Qırım hanlığı tarihında ilk kere teatr sanasına yol açqan bu meşur hanımız Molerniñ kamadiyalarınen meraqlana. Belki bu ibare ta şu zamandan beri qullanıp başlağandır. Qırım Giraynıñ Sarayında aktorlar olğanı, butün bir çalğı taqımlı orkestr tutulğanı tarihta bellidir. Şunıñ içün eminliknen aytmaq mumkün ki, halqımıznıñ milliy-klassik sanası Qırım Giraydan başlağandır.
Alman tarihçısı T.Mundtnıñ Qırımda Qırım Giray Sarayında bulunaraq, hannıñ ''Tartüf'' (Moler) pesasınen meraqlañğanını bildire. Qırım Giray, cumleden, şoyle bir meraqlı laf ayta: ''Siziñ qıralıñız Lüdovik qaval çalmaqnı pek guzel bile eken. Men de oz halqımnı qaval çalıp idare etmek ister edim... amma, olmay. Kimerde qavalnıñ bir ucu qamçığa çevirilmesi zarureti doğa...''.
Qırım Giray bunı yanıqnen ayta.
Er alda, halqnı qamçınen degil de, ''qavalnen'' yani, sanatnen terbielemek, idare etmek insanlıq ayatında birinci yerge çıqa. Qırımtatar halqı medeniyetini, sanatnı sevgen, yüksek medeniyetke, ıntılğan halq olğanını butüm zamanlarda tasdıqlap kelmekte.
Halqnıñ başına kelgen facialar birinci nevbette onıñ medeniyetini sarsılta. Halqnı, milletni yoq etmek onıñ medeniyetini yoq etmeğe tırışmaq başlana. Bizge nisbeten keçken soñki bir qaç yuz yıllıqlar içinde oyle munasebetler oldı.
İsmail Gasprinskiyniñ ''Terciman'' devirinden soñ, teatr sanatımız keçken asırnıñ 20-nci yıllarında gurdeli bir surat aldı. Bu devirde sanatımıznıñ yañı bir siltem alğanını da kormek mumkün. Lakin şu 20-30-ıncı yıllar teatr sanatımıznıñ ''sotsialistik realizm'' esasında faaliyet kostergeni dramatik eserlerimizniñ umuminsanlıq problemalarından bayağı çetke tayğanı, ''Doğru yol'', ''Traktor'', ''Qızıl şarq'', ''Azat halq'', ''Marklen'', ''Yeñiş bizim'', ''Ucüm'', ''Duşman'' kibi sotsializm-komunizm qurucılığı mevzularında '' şeklen milliy, gayece internatsional'' sana eserleri yazılğanı ve oynağanı bellidir. Lakin o yıllarda dünya klassiklerinden yapılğan tercimeler teatrni teatr olaraq, aktorlarnı aktor olaraq tutıp turğan amiller edi.
Aman-aman elli yıllıq sürügünlik yıllarından soñ, ana-Vatanımızğa qaytıp kelmek nasip oldı. Amma, til fuqareligi, ananeviy teatr sanatımıznıñ deerli butünley toqtap qalğanı ğayrıdan tiklenmek içün gayet buyuk qıyınlıqlar doğurdı. Arada buyuk bir uzüliş peyda oldı ki, 1991 senesinden başlap yañı tiklenüv yoluna kirgen teatrimiz ''tatiy-tatiy'' adımlar atıp başladı. O zamanda ''Arzı qız'' pesasından ğayrı sanağa qoyulacaq mına saña degenday eserler de yoq edi.
Sürgünlikten soñ ilk defa sanamızda kene ''Arzı qız''nı korgen seyircilerimiz kozyaşlarını tutıp olamadılar... İşte, teatrimiz kene tirildi ve yaşap başladı.
Qopqa yipi uzülse, onı quraştırmaq qolay. Amma butün bir milletniñ sanat yipi uzülse, bu- buyük faciadır. Artıq başqa yip, başqa sıcım tapmaq kerek ola. Lakin episi bir o- milliy olmaq şart. Aqmescitte gayrıdan doğıp, yaşap başlağan milliy teatrimiz biñ-bir qıyınlıqlardan keçip, ep yukselmege areket ete. Bugunde-bugun onıñ milliy Akademik teatr adını taşıması ozünden-ozü olmadı. Tilleri, milliy duyguları bundan 40-50 yıl evelsi çalışqan rejissorlarımızi aktorlarımızdan zayıfca olsa da, yañı kelgen sanatkarlarımızda buyuk istidat ve emel bar. İşte, oalr şu emelleri ile, aqiqiy fedakarlıqları ile bugun teatrmizni yaşatıp kelmekteler, ve ,inşalla, yaşatırlar.
Şakir Selim-Ukrayna Yazıcıları Milliy birliginiñ azası
11 Temmuz 2009 Cumartesi
Bahtilen Devletniñ Qavili-Qarayca
Bahtilen Devletniñ Qavili-Qarayca
Zemanilen bir vaqıtta bahtilen devlet bir birine raskelirler. Devlet demişki bahtğa:
"Men senden ziyada, men murad etsem — adama çoq mal beririm." — der.
Baht da demişki:
"Men senden ziyadayım. Kerçek, sen mal berirsin, amma men yardım etmesem, o berdigin mal hayır etmez — qayıp bolur." — dey qavil eterler ekisi.
Beraber keterler çarşıya, baqarlar: köşe başında bir fuqare eskicilik etip turur.
Barırlar añar. Devlet derki fuqarege: "Bu eskicilikten ne kâr etersin?".
Eskici derki:
— "Ne yapayım? Anı da işlemesem — açımızdan blecekmiz. Andan başqa şiy elimden kelmez." — der.
Devlet çıqarır, fuqarege yuz altın berir:
"Bar, rahat keçil." — dey.
Alır fuqare yÿz altıniı. Sevinerek qayıqğa minip evine kettikte qayıq ter avanar. Fuqareniñ qoynundan halğı yüz altın kisesi bilen suya aqar.
Fuqare ah-vahilen evine keter.
Sabah olur — gene eskiciligine keter.
Soñ bahtilen devlet yoqlap kelirler, baqarlar — fuqare gene eskicilik işler.
Devlet derki fuqarege:
"Sen gene eskicilik işlermisin?" — der.
Eskici da derki:
"Bevle-bevle bolması bilen deñize tuşti altınlar." — der.
Devlet yüz altın daha berir:
"Bunı eyi saqla!" - dey çıqarlar, keterler
Fuqkare altınnı kötürür evine.
Azbarında bir terek bar emiş.
Çıqarır altınnı kisesin, terekke saqlar.
Soñra bir qarağuş kelir teregiñ qavuşundan. Bu altınnı kisesi bilen alır, keter.
Fuqare, sabah bolduqta, çarşıya ketecek vaqıtta terekke çıqar: "Altınnı baqayım." — dey baqsa — altın yoq.
Ah-vahilen keter çarşıya, başlar eskicilik etmee.
Gene devletilen baht kelirler.
Bu fuqarege baht derki:
"Gene eskicilik ne üçün işlersin? Ne yaptıñ yüz altıñı bilen?" — der.
Fuqare da boldığı kibi sbzler. Devlet gene yüz altın daha berir.
Qarısı bilmez tuz bardağında altın boldıgın, çıqarır, tuzu bardagı bilen berir:
"İstedigiñiz qadar harc etiñiz!" — dey.
Qonşusı alır bardaqnı, kelir evine, baqar — bardaqtan tuz tibinde bir kise altın bar. Alır altınnı: "Ber Allah!" — dey, bardaqnı ketirir, berir.
Badehu bu fuqare altınnı yoqlar — bardaqta altın yoq. Oşaat qarısına sorar:
"Bardaqta yüz altın bar edi." — dey.
Oşaat qarısı derki:
"Bardaqnı qonşuğa bermiş edim, alar almıştırlar.".
Soñ qonşusuna barır, sorar.
— "Hayır, körmedik." — derler.
Artın fuqare ne yapsın?
Sabah gene keter, başlar eskicilikni yapmaa.
Gene bahtilen devlet kelirler.
Devlet derki:
"Daha ne boldu? Neçun gene eskicilik işlersin?" — der.
Fuqare da bolduğu kibi sözler...
Baht derki devlete:
"Endi tuydıñmı menim senden ziyadı bolduğumu?".
Soñ derki devlet bahta:
"Kel, birlikte bolayıq, şu fuqarege bir yardım eteyik!" — dey.
Yardım eterler — fuqare zengin bolur. Fuqareni piyasçilikten qutarıp, bahtilen devlet savap bolup, Fuqareni zengin eterler.
Zemanilen bir vaqıtta bahtilen devlet bir birine raskelirler. Devlet demişki bahtğa:
"Men senden ziyada, men murad etsem — adama çoq mal beririm." — der.
Baht da demişki:
"Men senden ziyadayım. Kerçek, sen mal berirsin, amma men yardım etmesem, o berdigin mal hayır etmez — qayıp bolur." — dey qavil eterler ekisi.
Beraber keterler çarşıya, baqarlar: köşe başında bir fuqare eskicilik etip turur.
Barırlar añar. Devlet derki fuqarege: "Bu eskicilikten ne kâr etersin?".
Eskici derki:
— "Ne yapayım? Anı da işlemesem — açımızdan blecekmiz. Andan başqa şiy elimden kelmez." — der.
Devlet çıqarır, fuqarege yuz altın berir:
"Bar, rahat keçil." — dey.
Alır fuqare yÿz altıniı. Sevinerek qayıqğa minip evine kettikte qayıq ter avanar. Fuqareniñ qoynundan halğı yüz altın kisesi bilen suya aqar.
Fuqare ah-vahilen evine keter.
Sabah olur — gene eskiciligine keter.
Soñ bahtilen devlet yoqlap kelirler, baqarlar — fuqare gene eskicilik işler.
Devlet derki fuqarege:
"Sen gene eskicilik işlermisin?" — der.
Eskici da derki:
"Bevle-bevle bolması bilen deñize tuşti altınlar." — der.
Devlet yüz altın daha berir:
"Bunı eyi saqla!" - dey çıqarlar, keterler
Fuqkare altınnı kötürür evine.
Azbarında bir terek bar emiş.
Çıqarır altınnı kisesin, terekke saqlar.
Soñra bir qarağuş kelir teregiñ qavuşundan. Bu altınnı kisesi bilen alır, keter.
Fuqare, sabah bolduqta, çarşıya ketecek vaqıtta terekke çıqar: "Altınnı baqayım." — dey baqsa — altın yoq.
Ah-vahilen keter çarşıya, başlar eskicilik etmee.
Gene devletilen baht kelirler.
Bu fuqarege baht derki:
"Gene eskicilik ne üçün işlersin? Ne yaptıñ yüz altıñı bilen?" — der.
Fuqare da boldığı kibi sbzler. Devlet gene yüz altın daha berir.
Qarısı bilmez tuz bardağında altın boldıgın, çıqarır, tuzu bardagı bilen berir:
"İstedigiñiz qadar harc etiñiz!" — dey.
Qonşusı alır bardaqnı, kelir evine, baqar — bardaqtan tuz tibinde bir kise altın bar. Alır altınnı: "Ber Allah!" — dey, bardaqnı ketirir, berir.
Badehu bu fuqare altınnı yoqlar — bardaqta altın yoq. Oşaat qarısına sorar:
"Bardaqta yüz altın bar edi." — dey.
Oşaat qarısı derki:
"Bardaqnı qonşuğa bermiş edim, alar almıştırlar.".
Soñ qonşusuna barır, sorar.
— "Hayır, körmedik." — derler.
Artın fuqare ne yapsın?
Sabah gene keter, başlar eskicilikni yapmaa.
Gene bahtilen devlet kelirler.
Devlet derki:
"Daha ne boldu? Neçun gene eskicilik işlersin?" — der.
Fuqare da bolduğu kibi sözler...
Baht derki devlete:
"Endi tuydıñmı menim senden ziyadı bolduğumu?".
Soñ derki devlet bahta:
"Kel, birlikte bolayıq, şu fuqarege bir yardım eteyik!" — dey.
Yardım eterler — fuqare zengin bolur. Fuqareni piyasçilikten qutarıp, bahtilen devlet savap bolup, Fuqareni zengin eterler.
4 Temmuz 2009 Cumartesi
Uçünci Fasıl-Don Kihot-Qırım Tatarca-Eşref Şemizade
Uçünci Fasıl-Don Kihot-Qırım Tatarca-Eşref Şemizade
Rıtsarlıqqa taqdim etilmek içün Don-Kihotnıñ basıl çarelerge kirişkeni aqqında
Bu fikirge mubtela olğan Don-Kihot aqşamlıq aşını aşagan soñ, qavecini ahırğa çağırıp onıñ ogünde tiz çökti ve:
-Şanlı rıtsar, menim şimdi aytacaq ricamnı yerine ketirmege söz bermeseñiz iç ogüñizden turmaycağım. Eger söz berseñiz butün insaniyet dünyasınıñ faydasına ozüñizniñ şuretiñizge sebep olacaqsıñız,-dedi.
Qaveci, bu sözlerni eşitip, şaşqanından ne yapacağını ve ne aytacağını bilmey, Don-Kihotqa ayaqqa turması içün yalvarmağa başlasa da, Don-Kihot, ricasını yapmağa söz bermegeni taqdirde turmaycağını bildirgeninden, qaveci söz bermege mecbur oldı.
Don-Kihot:
-Men siziñ alicenaplığıñızdan bundan eksigini beklemedim,-dedi.-Boylelikle menim,siziñ cumert yuregiñizden beklegen ricam yalıñız şundan ibaret; yarın siz meni rıtsarlıqqa taqdim etmelisiñiz ki, aytqanım kibi yarından başlap men butün acizlerniñ faydasına olmaq uzre, gezici rıtsarlarnıñ ustavı mucibi türlü vaqialar izlep ketip olayım.
Biraz qurnazca taşlağan qaveci, musafirniñ tahtası eksik olğanını evelden duyğan olsa da, şimdi bu sözlerni eşitken soñ temelli işanğanından, gece eglenmek içün onıñ isteklerini yerine ketirmege qarar berdi. Bunıñ içün, o Don-Kihotqa boyle niyetniñ yalıñız boyle belli rıtsarğa mahsus olğanını ve ozüniñ de yaşlıq vaqıtlarında bu muteber işnen meşgul olıp, qollarını atiklikke, ayaqlarını yengillikke alıştırıp er yerni gezip yurgenini ve bularnıñ neticesinde İspaniyanıñ butün mahkemelerinen tanış olğanını bildirdi. Bunıñnen beraber o, Don-Kihotqa bu gecesini saraynıñ azbarında keçirmesini teklif etip, yarın butün adetlernen rıtsarlıqqa taqdim etilecegini ayttı. Bundan soñ Don-Kihot hannıñ yanaşasındaki buyük azbarda silah ve arbiy kiyimlerge qaravul olmaq içün emir aldı. O ozüniñ butün kiyimlerini ve silahlarını toplap, çeşmeniñ yanında olğan aşlavnıñ içine toldurdı ve qoluna qalqanını keçirip, süngüsini alıp batır tavrınen o yaq, bu yaq yurmege başladı.
O, ozüniñ kezintisine başlağanda ortalıq qaranlıqlaşıp başlağan edi.
Qaveci, handaki butün adamlarğa Don-Kihotnıñ aqılsızlığını, onıñ qaravullıqqa çıqmasını ve rıtsarlıqqa taqdim etilecegini ayttı. Aqılsızlıqnıñ, bunıñ kibi hucur soyına episi şaşıp, uzaqtan onıñ ne yapqanını baqmağa bardılar ve onıñ iç bir tarafqa qıyışmay, de o yaq, de bu yaq yurgenini, de süngüsine tayanıp kozlerini pek çoq vaqıtqa qadar urba ve silahlarından ayırmay, bir yerde qatıp qalğanını kordiler. Artıq yarı gece yaqınlap başlağan edi. Lakin ay o qadar yarıq edi ki, atta kuneşnen bile kundeşmege quveti yeter derecede edi. Boylelikle yañı rıtsarnıñ butün yapqanları er kezge korüne edi.
Şu vaqıtta, handa qonğan bir satıcı, ozüniñ qatırlarını suvarmaq istep çeşme başına kelgende, oña aşlav içindeki urba ve silahlarını almaq kerek oldı.
Bunı korgen Don-Kihot yuksek sesnen:
-Ey gezici rıtsarlardan eñ batırınıñ silahına toqunmağa cesaret etken arsız rıtsar! Sen kim olsañ ol, ozüñniñ arsızlığıñ içün başıñnen cevap bermek istemeseñ tez çekil ve olarğa toquñma!-dep bağırdı.
Satıcı bunıñ aytqanlarını diñlemek degil, aksine butün urba ve silahlarını alıp bir kenarğa attı. Bunı korgen Don-Kihot qalqanını bıraqıp, eki qolunen süngüsine yapışıp satıcınıñ başına bar quvetinen oyle urdı ki, eger ekinci kere daa urğan olsa, satıcını baqmağa doktor bile kerekmeycek edi.
Bunı yapqan soñ Don-Kihot, ozüniñ butün silahlarını toplap kene evelkisi kibi o yaq, bu yaq yurmege başladı.
Biraz vaqıt soñ, olıp keçken vaqiadan haberi olmadan (çünki satıcı daa yerde esini coyıp yata edi) başqa bir satıcı daa qatırlarını suvarmaq içün çeşmege keldi.
O da aşlav içindeki silahlarnı alıp taşlayım degende, Don-Kihot bir söz aytmadan ve iç bir kimseni yardımğa çağırmadan kene eki qolnen süngüsine yapışıp onıñ başına oyle bir urdı ki, süngüge bir şey olmasa da, satıcınıñ başı uç degil, dört parçağa ayrıldı. Bu davuşqa handaki butün halq ve olarnen beraber de çapışıp keldiler.
Yaralılarnıñ arqadaşları olarnı boyle bir ağır vaziyette korgen soñ, uzaqtan Don-Kihotnı taşqa tutmağa başladılar. Don-Kihot ise çeşmeniñ yanından ayrılmay elinden kelgeni qadar qalqanınen ozüni saqlamağa tırışa edi. Qaveci satıcılarğa onı raat bıraqmaları içün yalvara ve onıñ deli olğanını unutmamalarını ayta, Don-Kihot ise oz tarafından butün toplanğanlarnı qorqaqlar, alçaqlar,-dep, qaveci ise gezici rıtsarlarğa boyle muamelede bulunğanı içün alçaq, namussız rıtsar,-dep söge ve eger rıtsarlıqqa taqdim etilgen olsa, bu alçaqlığı içün guzel etip onıñ tozunı silkecegini aytıp bağıra edi. O, bu sözlerni oyle bir işanç ve cesaretnen ayttı ki, ucüm etkenlerniñ yuregine buyük qorqu qoydı. Bir taraftan bu sebepten, diger taraftan qaveciniñ yalvarışlarına binaen satıcılar taş atmalarını toqtattılar. Don-Kihot ise olarğa yaralılarnı almağa musaade etip, ozü kene evelkisi kibi suvuqqanlılıqnen qaravullığında devam etti.
Lakin qaveci musafiriniñ bu şaqalarını begenmegeninden ileride daa olmaq ihtimal olğan qazalardan başını qurtarmaq içün onı tez-tez şu melun rıtsarlıqqa taqdim etmege qarar berdi.
Boyleliknen o, Don-Kihotqa yanaşıp şimdi ozleriniñ qabaatlarına kore, cezalarını alğan alçaq eriflerniñ çıqışlarından ozüniñ haberi olmağanını aytıp, afu talap etti. Soñra o, oña kene başta aytqanlarını, yani rıtsarlıqqa taqdim etilüviniñ maiyeti yalıñız eki kere qılıçnen bir kere çelkege, bir kere de omuz başqa uruvdan ibaret olğanını, silahlarını yanında qaravullıqqa kelgende ise yalıñız eki saat beklemekniñ yetişkenini, onıñ ise tamam dört saat turğanını ayttı.
Don Kihot bularıñ epsine inanıp, qavecige, ozüniñ itaat etecegini, tez-tez yapacaq işini yapmasını ve eger rıtsarlıqqa taqdim etilgen soñ ekinci bir ucüm daa olğan olsa yalıñız qavecige olğan sayğısından otrü onıñ kostergen adamları mustesna olmaq uzre atta iç bir sağ adam qaldırmaycağını bildirdi.
Boyle tenbihten saqınğan saray saibi şu saat barıp yolcularğa, arabacılarğa satqan çavdar ve toban paralarını yazğan defterini alıp, bir çıraq parçası tutqan oğlan ve yuqarıda aytılğan eki qadın ile birlikte Don-Kihotnıñ yanına keldi. Onı tiz çöktirip,
ozü defterini açıp dua oquğan kibi mırıldanmağa başladı. Oquvını toqtatmadan Don-Kihotnıñ eñsesine yahşı bir sille urdıi qılıçnen de omuzına bir eki türtti. Bularnı yapıp bitirgen soñ qaveci qadınlarnıñ birisini yañı rıtsarnıñ beline qılıç taqmasını eir etti. Qız bu emirni buyük ustalıq ve tedbirnen yerine ketirdi.
Daa dunyada misli korülmegen butün bu masharalıqlar biter-bitmez Don-Kihot atına minip türlü vaqialar izlemekçün ketmege qarar berdi. Şu saat Rosinanteni egerlep, ustüne mindi ve qavecini quçaqlap, yapqan eyiligi içün o qadar hucur şeyler ayttı ki, atta tarif etmek bile mumkün degil.
Qaveci yalıñız onıñ tez-tez handan ketmesini istegeninden Don-Kihotnıñ sözlerine suvuqqanlıqneñ cevap berip, bir kapik qonaq parası almadan Allağa emanet etip yiberdi.
Rıtsarlıqqa taqdim etilmek içün Don-Kihotnıñ basıl çarelerge kirişkeni aqqında
Bu fikirge mubtela olğan Don-Kihot aqşamlıq aşını aşagan soñ, qavecini ahırğa çağırıp onıñ ogünde tiz çökti ve:
-Şanlı rıtsar, menim şimdi aytacaq ricamnı yerine ketirmege söz bermeseñiz iç ogüñizden turmaycağım. Eger söz berseñiz butün insaniyet dünyasınıñ faydasına ozüñizniñ şuretiñizge sebep olacaqsıñız,-dedi.
Qaveci, bu sözlerni eşitip, şaşqanından ne yapacağını ve ne aytacağını bilmey, Don-Kihotqa ayaqqa turması içün yalvarmağa başlasa da, Don-Kihot, ricasını yapmağa söz bermegeni taqdirde turmaycağını bildirgeninden, qaveci söz bermege mecbur oldı.
Don-Kihot:
-Men siziñ alicenaplığıñızdan bundan eksigini beklemedim,-dedi.-Boylelikle menim,siziñ cumert yuregiñizden beklegen ricam yalıñız şundan ibaret; yarın siz meni rıtsarlıqqa taqdim etmelisiñiz ki, aytqanım kibi yarından başlap men butün acizlerniñ faydasına olmaq uzre, gezici rıtsarlarnıñ ustavı mucibi türlü vaqialar izlep ketip olayım.
Biraz qurnazca taşlağan qaveci, musafirniñ tahtası eksik olğanını evelden duyğan olsa da, şimdi bu sözlerni eşitken soñ temelli işanğanından, gece eglenmek içün onıñ isteklerini yerine ketirmege qarar berdi. Bunıñ içün, o Don-Kihotqa boyle niyetniñ yalıñız boyle belli rıtsarğa mahsus olğanını ve ozüniñ de yaşlıq vaqıtlarında bu muteber işnen meşgul olıp, qollarını atiklikke, ayaqlarını yengillikke alıştırıp er yerni gezip yurgenini ve bularnıñ neticesinde İspaniyanıñ butün mahkemelerinen tanış olğanını bildirdi. Bunıñnen beraber o, Don-Kihotqa bu gecesini saraynıñ azbarında keçirmesini teklif etip, yarın butün adetlernen rıtsarlıqqa taqdim etilecegini ayttı. Bundan soñ Don-Kihot hannıñ yanaşasındaki buyük azbarda silah ve arbiy kiyimlerge qaravul olmaq içün emir aldı. O ozüniñ butün kiyimlerini ve silahlarını toplap, çeşmeniñ yanında olğan aşlavnıñ içine toldurdı ve qoluna qalqanını keçirip, süngüsini alıp batır tavrınen o yaq, bu yaq yurmege başladı.
O, ozüniñ kezintisine başlağanda ortalıq qaranlıqlaşıp başlağan edi.
Qaveci, handaki butün adamlarğa Don-Kihotnıñ aqılsızlığını, onıñ qaravullıqqa çıqmasını ve rıtsarlıqqa taqdim etilecegini ayttı. Aqılsızlıqnıñ, bunıñ kibi hucur soyına episi şaşıp, uzaqtan onıñ ne yapqanını baqmağa bardılar ve onıñ iç bir tarafqa qıyışmay, de o yaq, de bu yaq yurgenini, de süngüsine tayanıp kozlerini pek çoq vaqıtqa qadar urba ve silahlarından ayırmay, bir yerde qatıp qalğanını kordiler. Artıq yarı gece yaqınlap başlağan edi. Lakin ay o qadar yarıq edi ki, atta kuneşnen bile kundeşmege quveti yeter derecede edi. Boylelikle yañı rıtsarnıñ butün yapqanları er kezge korüne edi.
Şu vaqıtta, handa qonğan bir satıcı, ozüniñ qatırlarını suvarmaq istep çeşme başına kelgende, oña aşlav içindeki urba ve silahlarını almaq kerek oldı.
Bunı korgen Don-Kihot yuksek sesnen:
-Ey gezici rıtsarlardan eñ batırınıñ silahına toqunmağa cesaret etken arsız rıtsar! Sen kim olsañ ol, ozüñniñ arsızlığıñ içün başıñnen cevap bermek istemeseñ tez çekil ve olarğa toquñma!-dep bağırdı.
Satıcı bunıñ aytqanlarını diñlemek degil, aksine butün urba ve silahlarını alıp bir kenarğa attı. Bunı korgen Don-Kihot qalqanını bıraqıp, eki qolunen süngüsine yapışıp satıcınıñ başına bar quvetinen oyle urdı ki, eger ekinci kere daa urğan olsa, satıcını baqmağa doktor bile kerekmeycek edi.
Bunı yapqan soñ Don-Kihot, ozüniñ butün silahlarını toplap kene evelkisi kibi o yaq, bu yaq yurmege başladı.
Biraz vaqıt soñ, olıp keçken vaqiadan haberi olmadan (çünki satıcı daa yerde esini coyıp yata edi) başqa bir satıcı daa qatırlarını suvarmaq içün çeşmege keldi.
O da aşlav içindeki silahlarnı alıp taşlayım degende, Don-Kihot bir söz aytmadan ve iç bir kimseni yardımğa çağırmadan kene eki qolnen süngüsine yapışıp onıñ başına oyle bir urdı ki, süngüge bir şey olmasa da, satıcınıñ başı uç degil, dört parçağa ayrıldı. Bu davuşqa handaki butün halq ve olarnen beraber de çapışıp keldiler.
Yaralılarnıñ arqadaşları olarnı boyle bir ağır vaziyette korgen soñ, uzaqtan Don-Kihotnı taşqa tutmağa başladılar. Don-Kihot ise çeşmeniñ yanından ayrılmay elinden kelgeni qadar qalqanınen ozüni saqlamağa tırışa edi. Qaveci satıcılarğa onı raat bıraqmaları içün yalvara ve onıñ deli olğanını unutmamalarını ayta, Don-Kihot ise oz tarafından butün toplanğanlarnı qorqaqlar, alçaqlar,-dep, qaveci ise gezici rıtsarlarğa boyle muamelede bulunğanı içün alçaq, namussız rıtsar,-dep söge ve eger rıtsarlıqqa taqdim etilgen olsa, bu alçaqlığı içün guzel etip onıñ tozunı silkecegini aytıp bağıra edi. O, bu sözlerni oyle bir işanç ve cesaretnen ayttı ki, ucüm etkenlerniñ yuregine buyük qorqu qoydı. Bir taraftan bu sebepten, diger taraftan qaveciniñ yalvarışlarına binaen satıcılar taş atmalarını toqtattılar. Don-Kihot ise olarğa yaralılarnı almağa musaade etip, ozü kene evelkisi kibi suvuqqanlılıqnen qaravullığında devam etti.
Lakin qaveci musafiriniñ bu şaqalarını begenmegeninden ileride daa olmaq ihtimal olğan qazalardan başını qurtarmaq içün onı tez-tez şu melun rıtsarlıqqa taqdim etmege qarar berdi.
Boyleliknen o, Don-Kihotqa yanaşıp şimdi ozleriniñ qabaatlarına kore, cezalarını alğan alçaq eriflerniñ çıqışlarından ozüniñ haberi olmağanını aytıp, afu talap etti. Soñra o, oña kene başta aytqanlarını, yani rıtsarlıqqa taqdim etilüviniñ maiyeti yalıñız eki kere qılıçnen bir kere çelkege, bir kere de omuz başqa uruvdan ibaret olğanını, silahlarını yanında qaravullıqqa kelgende ise yalıñız eki saat beklemekniñ yetişkenini, onıñ ise tamam dört saat turğanını ayttı.
Don Kihot bularıñ epsine inanıp, qavecige, ozüniñ itaat etecegini, tez-tez yapacaq işini yapmasını ve eger rıtsarlıqqa taqdim etilgen soñ ekinci bir ucüm daa olğan olsa yalıñız qavecige olğan sayğısından otrü onıñ kostergen adamları mustesna olmaq uzre atta iç bir sağ adam qaldırmaycağını bildirdi.
Boyle tenbihten saqınğan saray saibi şu saat barıp yolcularğa, arabacılarğa satqan çavdar ve toban paralarını yazğan defterini alıp, bir çıraq parçası tutqan oğlan ve yuqarıda aytılğan eki qadın ile birlikte Don-Kihotnıñ yanına keldi. Onı tiz çöktirip,
ozü defterini açıp dua oquğan kibi mırıldanmağa başladı. Oquvını toqtatmadan Don-Kihotnıñ eñsesine yahşı bir sille urdıi qılıçnen de omuzına bir eki türtti. Bularnı yapıp bitirgen soñ qaveci qadınlarnıñ birisini yañı rıtsarnıñ beline qılıç taqmasını eir etti. Qız bu emirni buyük ustalıq ve tedbirnen yerine ketirdi.
Daa dunyada misli korülmegen butün bu masharalıqlar biter-bitmez Don-Kihot atına minip türlü vaqialar izlemekçün ketmege qarar berdi. Şu saat Rosinanteni egerlep, ustüne mindi ve qavecini quçaqlap, yapqan eyiligi içün o qadar hucur şeyler ayttı ki, atta tarif etmek bile mumkün degil.
Qaveci yalıñız onıñ tez-tez handan ketmesini istegeninden Don-Kihotnıñ sözlerine suvuqqanlıqneñ cevap berip, bir kapik qonaq parası almadan Allağa emanet etip yiberdi.
Meşalemiz-Şeryan Ali
Meşalemiz-Şeryan Ali
Yurtdaşlar, ne olur edi alımız,
Eger olmasaydı Gaspıralımız.
Zindan zulmetinde qalğan edik de,
Zalımlar zulmından solğun edik de.
Könüke-könüke terk etti menlik.
Sönüke-sönüke ep töben endik.
Saçılğan, dağılğan, talğan maalde,
Beyhut sükünetke dalğan maalde,
Yuce Tañrımıznıñ inayetinde,
Ulu bir bahşışı, merhametile,
Bir aydınlıq duydıq tañlarımızda,
Dersiñ, kuneş doğdı añlarımızda!
Bağçasaray uzre bir ışıq yandı,
Araretli nurdan millet uyandı!..
Bu ışıq yuz açtı, bulutnı yarıp,
Yarıqlaştı er şey: mektep, maarif.
Şu nurğa ıntılıp buyüdi yaşlıq,
Kozlerde aks etti umütli ışıq.
Bu ışıq yayıldı yurtlardan yurtqa,
Türkiy ulkelerge, cenüpke, sırtqa.
Bu ışıq dillerden dilge terciman,
Mecalsız tenlerge, sanki, endi can.
İsmailbey olup tıpqı meşale,
Aydınlıq endirdi, endire ala!
Nurdan nur tarala, zulmetten-zulmet,
Eyiden-eyilik, zilletten-zillet.
Biz de-nur aşıgı, pervanesimiz,
Biz de-azizlerniñ aziz neslimiz!
Quvan, ey yurtumnıñ qutlu quçağı,
Saña şavle saça aqıl çırağı!
İsmailbey ruhu-qalpte şavlemiz,
Ebediy sönmeycek bu meşalemiz!
Yurtdaşlar, ne olur edi alımız,
Eger olmasaydı Gaspıralımız.
Zindan zulmetinde qalğan edik de,
Zalımlar zulmından solğun edik de.
Könüke-könüke terk etti menlik.
Sönüke-sönüke ep töben endik.
Saçılğan, dağılğan, talğan maalde,
Beyhut sükünetke dalğan maalde,
Yuce Tañrımıznıñ inayetinde,
Ulu bir bahşışı, merhametile,
Bir aydınlıq duydıq tañlarımızda,
Dersiñ, kuneş doğdı añlarımızda!
Bağçasaray uzre bir ışıq yandı,
Araretli nurdan millet uyandı!..
Bu ışıq yuz açtı, bulutnı yarıp,
Yarıqlaştı er şey: mektep, maarif.
Şu nurğa ıntılıp buyüdi yaşlıq,
Kozlerde aks etti umütli ışıq.
Bu ışıq yayıldı yurtlardan yurtqa,
Türkiy ulkelerge, cenüpke, sırtqa.
Bu ışıq dillerden dilge terciman,
Mecalsız tenlerge, sanki, endi can.
İsmailbey olup tıpqı meşale,
Aydınlıq endirdi, endire ala!
Nurdan nur tarala, zulmetten-zulmet,
Eyiden-eyilik, zilletten-zillet.
Biz de-nur aşıgı, pervanesimiz,
Biz de-azizlerniñ aziz neslimiz!
Quvan, ey yurtumnıñ qutlu quçağı,
Saña şavle saça aqıl çırağı!
İsmailbey ruhu-qalpte şavlemiz,
Ebediy sönmeycek bu meşalemiz!
Kaydol:
Kayıtlar (Atom)